Een soort Oskar Schindler

'Misschien schrijf ik dit boek wel om iets mee te pikken van zijn heldendom', stelt de Nederlander Arthur Umbgrove in Midden op de weg, zo hard mogelijk . Umbgrove reconstrueert daarin het leven van zijn alom bewonderde grootvader Willem De Graaff, die zich als topspion tot in de hoogste nazikringen manoeuvreerde.

Door Jeroen Versteele

In Vlaanderen laat zijn naam vooralsnog geen belletje rinkelen, maar bij onze Noorderburen staat Arthur Umbgrove bekend als cabaretier en popmuzikant. Al jarenlang schuimt hij in Nederland jeugdhuizen, cafes, theatertjes en nachtclubs af, zowel met comedyprogramma's als met Nederlandstalige muziek. En schrijven kan hij ook, zo blijkt uit zijn debuut Midden op de weg, zo hard mogelijk .

Umbgrove liet zich daarvoor inspireren door familieverhalen, een ongepubliceerd gebleven biografie van Willem De Graaff en stapels documenten die hij vond op zolder. Hij schetst een portret van zijn grootvader tijdens de oorlogsjaren. Die is niet van de minste: in snel tempo heeft de jonge, talentvolle De Graaff carriere gemaakt bij Philips als octrooispecialist en inlichtingenagent, wanneer de Duitsers Nederland komen bezetten. Van dan af zet hij zijn sociale vaardigheden, zijn talenknobbel en intelligentie handig in om als Philipsafgevaardigde te infiltreren tot in de hoogste nazigeledingen. De Graaff beleeft de Tweede Wereldoorlog zo vanuit de chique salons en de burelen van de Gestapo. Hij raakt bevriend met naziofficieren, verkrijgt uitreisvisa en vrijgeleiden, en smokkelt cruciale militaire informatie tot bij de geallieerden.

Umbgrove maakt er geen geheim van dat hij, of althans de gelijknamige ik-verteller in het boek, de elegantie bewondert waarmee zijn grootvader schijnbaar zonder veel moeite en met een overdosis lef het vertrouwen won van de Duitse bezetters. Meer nog, Umbgrove-de-verteller is bijna jaloers op de prestaties van zijn grootvader, zekere omdat hijzelf kampt met een licht minderwaarigheidscomplex: "Terwijl hij vier jaar lang bezig was met de vraag 'hoe overleef ik de Gestapo?', houd ik me bezig met de vraag of we vandaag kip of runderworstjes zullen eten." Umbgrove wil even heldhaftig zijn als zijn grootvader, zeker nu het post-Van Goghtijdperk gelijkenissen begint te vertonen met de onbehaaglijke jaren twintig waarin De Graaff opgroeide. Maar de paranoide pseudo-doortastenheid waarmee hij zichzelf en zijn gezin tracht te beschermen voor de aanslagen die hij meent te moeten vrezen, leidt enkel tot vernedering en schaamte. En af en toe tot een gevaarlijke denkpiste: "De leiding van dit land bestaat uit knoeiers: er is niemand met charisma, niemand die het heft in handen neemt, nieman die uberhaupt gevoelig is voor de signalen die we krijgen."

De tegenstelling die Umbgrove uittekent tussen zichzelf en zijn grootvader, die als een soort Oskar Schindler nog steeds een mythische status bekleedt in het dorp waar hij stierf, is soms een beetje al te dik aangezet. Maar het contrast werkt wel: tegenover de huidige tijd van angst en besluiteloosheid, staat een sprookje waarin   de held dankzij zijn talent en moed de veelkoppige, gemakkelijk te definieren vijand gracieus weet in te pakken.

Midden op de weg, zo hard mogelijk   is nog interessanter omdat dat sprookjesbeeld op verschillende   manieren wordt ondergraven. Zo sluipt er plots onzekerheid in het vehaal over de authenticiteit van de namen die De Graaff vermeldt in zijn vele afgdrukte brieven. Umbgroves grootvader zou bijgevolg evengoed een fantasierijke oplichter kunnen zijn. Bovendien leren we in het nawoord dat deze bewuste correspondentie sowieso pure fictie is, verzonnen door Umbgrove en gebaseerd op een zakelijk verslag over de gebeurtenissen dat De Graaff heeft geschreven over zijn belevenissen.

Wat de verhouding ook is tussen fictie en realiteit, feit is dat Arthur Umbgrove een bijzonder aangrijpend verhaal heeft geschreven over zijn zoektocht naar een figuur waarop hij zijn persoonlijke ideaalbeeld projecteert. Daardoor dwingt hij zichzelf zijn eigen zwakte, zijn eigen kleinmenselijkheid onder ogen te zien. Het boek is niet alleen een spionagethriller, briefroman en dubbel tijdsdocument, maar ook een getuigenis van hoe een identiteit op te bouwen in de schaduw van een niet te evenaren idool. En over hoe zelfs die perfectie, zo blijkt in de ontroerende apotheose, allesbehalve behoed blijft voor teloorgang en vergankelijkheid.